બ્રહ્મ પાશ રામાયણમાં ઉલ્લેખાયેલો એક દિવ્ય પાશ છે. પાશ સાંભળતા જ પકડ અથવા બંધનનો ભાવ આવે છે. પરંતુ પવિત્ર કથાઓમાં બંધનનો અર્થ સંયમ પણ હોઈ શકે—હાનિકારક ગતિ ફેલાય તે પહેલાં રોકવી. વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠના પ્રસંગમાં બ્રહ્મ પાશ અનેક શક્તિશાળી અસ્ત્રો સાથે આવે છે, પરંતુ તે બધા બ્રહ્મદંડ સામે શાંત થઈ જાય છે. આ બતાવે છે કે સર્વોચ્ચ સંયમ બાહ્ય બંધનથી નહીં, આંતરિક masteryથી આવે છે.
બ્રહ્મ પાશ વાલ્મીકિ રામાયણમાં વર્ણવાયેલું દિવ્ય બંધન-અસ્ત્ર અથવા પાશ છે. પ્રતીકરૂપે તે સંયમ, રોકથામ અને હાનિકારક ગતિને રોકવાની જરૂર બતાવે છે.
કથા
બાલકાંડ સર્ગ 56માં વિશ્વામિત્ર વસિષ્ઠ સામે અનેક દિવ્ય અસ્ત્રો છોડે છે. બ્રહ્મ પાશનું નામ કાળ પાશ અને વરુણ પાશ સાથે આવે છે. આ સામાન્ય દોરડા નથી, પરંતુ દિવ્ય બંધન શક્તિઓ છે. છતાં વસિષ્ઠનો બ્રહ્મદંડ તેમને શાંત કરી દે છે. આ દૃશ્ય બતાવે છે કે બાહ્ય સંયમ શક્તિશાળી છે, પરંતુ આત્મસંયમ તેનાથી મોટો છે.
દૈનિક જીવનની શીખ
દૈનિક જીવનમાં બ્રહ્મ પાશ આપણને હાનિકારક વસ્તુઓ રોકવાનું શીખવે છે. કઠોર શબ્દ રોકી શકાય. વિનાશક ઇચ્છા રોકી શકાય. વારંવાર થતી ભૂલ વધે તે પહેલાં બાંધી શકાય. પવિત્ર સંયમ નબળાઈ નથી, પરંતુ સમયસર પોતાને રોકવાનો સાહસ છે.