મોહનાસ્ત્ર વાલ્મીકિ રામાયણમાં વર્ણવાયેલા દિવ્ય અસ્ત્રોમાંનું એક છે. “મોહન” શબ્દ ભ્રમ, મોહ અને મનને ગૂંચવી નાખતી શક્તિ સાથે જોડાય છે. પ્રથમ નજરે તે શત્રુને ભ્રમિત કરતું અસ્ત્ર લાગે છે. પરંતુ વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠની કથામાં તે વધુ ઊંડી શીખ આપે છે—જે મન ભ્રમથી હલી જાય છે, તેને સ્પષ્ટતામાં સ્થિર થવું શીખવું પડે.
મોહનાસ્ત્ર ભ્રમ અને માનસિક ગૂંચવણ સાથે જોડાયેલું દિવ્ય અસ્ત્ર છે. રામાયણમાં વિશ્વામિત્ર તેને અન્ય અસ્ત્રો સાથે વસિષ્ઠ સામે વાપરે છે, પરંતુ વસિષ્ઠનો બ્રહ્મદંડ બધાને શાંત કરી દે છે.
કથા
વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડમાં વિશ્વામિત્ર વસિષ્ઠ સામે અનેક દિવ્ય અસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં મોહનાસ્ત્રનો પણ ઉલ્લેખ આવે છે. આ માત્ર બળની લડાઈ નહોતી. વિશ્વામિત્ર એક પછી એક શક્તિશાળી અસ્ત્રો છોડે છે, છતાં વસિષ્ઠ બ્રહ્મદંડ સાથે સ્થિર રહે છે. અંતે બધા અસ્ત્રો બ્રહ્મદંડમાં સમાઈ જાય છે. આ કથા બતાવે છે કે મનને ભ્રમિત કરતી શક્તિ પણ ઊંચી સાધના અને સ્થિરતા સામે ટકી શકતી નથી.
દૈનિક જીવનની શીખ
દૈનિક જીવનમાં મોહનાસ્ત્ર મનની રક્ષા કરવાની શીખ આપે છે. ભ્રમ ક્રોધ, ભય, આકર્ષણ, તુલના અથવા દબાણથી આવી શકે છે. આવા સમયે તરત પ્રતિભાવ ન આપો. થોભો, જુઓ અને પછી સ્પષ્ટ મનથી પગલું भरो. ગૂંચાયેલું મન સરળતાથી વળી જાય છે, પરંતુ સ્થિર મનને ડગાવવું મુશ્કેલ છે.